Hoe kunnen we AI inzetten om leerlingen beter te ondersteunen, terwijl de leraar in control blijft? De komende vijf jaar houdt Stephanie Kramer, docent-onderzoeker bij het lectoraat Digital Life (FDMCI) van de Hogeschool van Amsterdam, zich met deze vraag bezig. Zij heeft een NWO Promotiebeurs voor Leraren ontvangen voor het onderzoek ‘Hybride intelligentie in de klas: ontwerpgericht onderzoek naar AI als leerpartner voor hoogbegaafde leerlingen in inclusief basisonderwijs’. Vanwege bezuinigingen van het kabinet zijn nieuwe rondes geschrapt.

Oplossing voor hoogbegaafde thuiszitters

In Stephanie’s onderzoek, dat per 1 september dit jaar van start is gegaan, draait het om hoogbegaafde leerlingen in het basisonderwijs. Zij hebben vaak behoefte aan meer uitdaging en maatwerk, terwijl leraren simpelweg niet altijd de tijd en middelen hebben om dat iedere dag te bieden.

De urgentie is groot: in Nederland zijn naar schatting 70.000 kinderen die niet naar school gaan, en daarvan is 25 tot 40% hoogbegaafd. Passend onderwijs voor deze groep is daarmee niet alleen een uitdaging in de klas, maar ook een maatschappelijk vraagstuk. ‘Kan AI leraren helpen om hoogbegaafde leerlingen de uitdaging te bieden die zij nodig hebben? En hoe doen we dat op een verantwoorde manier?’

Hybride krachten bundelen in een living lab

Het uitgangspunt is hybride intelligentie: menselijke intelligentie versterkt door AI. De leraar, leerling en AI werken samen, ieder vanuit hun eigen kracht — en de leraar houdt de pedagogische regie. Samen met leraren en leerlingen gaat Stephanie onderzoeken hoe zo’n AI-leerpartner collaboratief, adaptief, verantwoord én uitlegbaar ontworpen kan worden.

En dat gebeurt niet alleen achter een bureau. Het onderzoek vindt plaats in en met basisscholen en binnen Digital Life wordt een Living Lab Hybrid Intelligence opgezet. Daar komen leerlingen, leraren, onderzoekers en HvA-studenten samen om ideeën te bedenken, prototypes te bouwen en deze in de praktijk uit te proberen.

Kortom, vijf jaar lang onderzoeken, ontwerpen, testen en bijschaven aan een spannende vraag: hoe zorgen we ervoor dat AI de menselijke intelligentie in het onderwijs versterkt in plaats van vervangt?

Virtuele mensen worden steeds zichtbaarder in het dagelijks leven. Ze lezen het nieuws, begeleiden patiënten, helpen met huiswerk en spelen hoofdrollen in films en games. Dankzij kunstmatige intelligentie en gametechnologie worden ze razendsnel overtuigender en zijn ze overal aanwezig. De vraag is niet meer óf ze ons leven binnenkomen, maar hoe we dat goed regelen.

Daar is de missie van VIVALDI. Als eerste nationale kennisplatform voor virtuele mensen brengt VIVALDI vijf hogescholen samen: Breda University of Applied Sciences, Fontys, Hogeschool Rotterdam, Hogeschool voor de Kunsten Utrecht en Hogeschool van Amsterdam. Samen met partners uit zorg, onderwijs, media en industrie werken negen lectoraten aan de kennis die Nederland nodig heeft.

Dat klinkt als muziek in de oren

Want er liggen fundamentele vragen open. Hoe realistisch moet een virtuele mens zijn, en wanneer slaat dat door? Wat doen ze met ons gevoel van vertrouwen, identiteit en verbinding? Waarom blijven zoveel veelbelovende toepassingen steken als prototype? En wie bewaakt de normen en waarden die in elk virtueel mens worden ingebakken?

VIVALDI onderzoekt deze vragen systematisch, over sectoren en toepassingen heen. Het platform ontwikkelt gedeelde onderzoeksmethoden, praktijkgerichte ontwerpstandaarden en concrete governance-kaders. Bovendien staan het organiseren van een tweejaarlijkse nationale conferentie, samenwerking met beleidsmakers en het delen van de resultaten met de sector op het programma.

Het resultaat: een platform dat Nederland in positie brengt om virtuele mensen niet alleen te begrijpen, maar ook verantwoord te ontwikkelen en in te zetten, nu en in de toekomst.

Expertise vanuit de hoofdstad

De Hogeschool van Amsterdam draagt via de faculteit Digitale Media en Creatieve Industrie bij met twee samenwerkende onderzoeksgroepen, die VIVALDI verankeren in mensgerichte en maatschappelijk ingebedde digitale innovatie.

Vanuit Digital Life is associate lector Child Technology Interaction Simone de Droog betrokken. Zij leidt onderzoek naar de manier waarop sociale robots en digitale personages positief, duurzaam en ethisch kunnen bijdragen aan het welzijn en de ontwikkeling van kinderen in zorg- en onderwijscontexten.

Het L.INT-lectoraat Hybrid Realities onder leiding van Esther Hammelburg levert aan dit consortium waardevol onderzoek naar het thema liveness, evenals expertise op het gebied van virtual humans (VH’s) in de context van deathtech. Aangezien dit lectoraat een samenwerking is met het Rathenau Instituut, brengt het bovendien expertise en een netwerk op het gebied van overheid en beleid in, evenals ervaring met de dialoog met burgers en een focus op publieke waarden.

Dark Tech

Ook studenten HBO-ICT van de Hogeschool van Amsterdam waren aanwezig met twee interactieve robotdemo’s, ontwikkeld binnen de Studio Dark Tech in opdracht van de onderzoeksgroep Digital Life. Onder begeleiding van lector Somaya Ben Allouch en associate lector Simone de Droog werkten de studenten aan de vraag hoe sociale robots kunnen bijdragen aan verbinding tussen inwoners van Diemen.

Robot Raadsels

Voor het festival ontwikkelden de studenten onder meer een robot die dans en muziek uit verschillende landen liet zien en horen. Bezoekers werden uitgedaagd om te raden uit welk land de muziek of dans afkomstig was. Op een speelse manier ontstonden zo gesprekken over cultuur, herkenning en verschillen. De demo werd enthousiast ontvangen door jong en oud.

Daarnaast namen de studenten een robot mee die dieren nadeed in beweging en geluid. Vooral kinderen reageerden hier heel enthousiast op: zij mochten raden welk dier de robot uitbeeldde en gingen zichtbaar nieuwsgierig de interactie aan.

Maatschappelijk verdienvermogen

Het festival liet zien hoe technologie op een laagdrempelige manier nieuwsgierigheid, ontmoeting en gesprek kan stimuleren. Voor veel bezoekers was het de eerste keer dat zij echt met een robot interacteerden. Daarmee vormde RoboUnity een mooi voorbeeld van hoe praktijkgericht onderzoek en onderwijs kunnen bijdragen aan maatschappelijke verbinding.

Hoe de Droomrobot kinderen met fantasie door spannende momenten heen helpt

Een prik, een sonde of onder narcose gaan: veel kinderen vinden dat spannend. Binnen een nieuw onderzoeksproject wordt gewerkt aan een bijzondere oplossing: de Droomrobot. Deze robot leidt kinderen af door geleide fantasie. Dat is een bewezen methode waarbij een kind zich via een positief verhaal kan ontspannen.

De Droomrobot kan bewegen, praten en luisteren. Hij kijkt kinderen aan, zwaait en vertelt verhalen in een rustige stem. Arine Vlieger, kinderarts in het St. Antonius en expert op het gebied van geleide fantasie, vertelt: “Angst speelt vaak net zo’n grote rol als de ingreep zelf. Als je die spanning kunt verminderen, wordt de hele ervaring dragelijker. Voor het kind, maar ook voor ouders en zorgverleners.”

Geleide fantasie – ook wel medische hypnose genoemd – is minder spannend dan het klinkt. Het gaat om aandacht en suggestie. Arine legt uit: “Als een kind zich iets levendig voorstelt, reageert het lichaam daarop. Bijvoorbeeld: het kind luistert naar een verhaal over zwemmen onder water en ziet in zijn verbeelding allemaal visjes. Dan zegt de robot dat er soms visjes tegen je neus kunnen zwemmen. Op datzelfde moment wordt de sonde ingebracht. Het kind voelt het ‘visje’ in plaats van de medische handeling. Zo werken het brein en het lichaam samen.”

Geleide fantasie wordt in het ziekenhuis al langer gebruikt, onder andere door medisch pedagogisch zorgverleners. Zij kunnen echter niet altijd bij elk spannend moment aanwezig zijn. Met de Droomrobot wordt onderzocht of deze ondersteuning ook door een robot kan worden geboden.

Er zijn drie varianten van de droomrobot gemaakt, voor verschillende medische situaties: bloedprikken, sondeplaatsen en narcose. Arine hielp mee bij het ontwikkelen van de verhalen die de Droomrobot gebruikt. “Het kind kiest zelf een fijne plek, zoals het strand of een luchtballon en bouwt samen met de robot een verhaal,” vertelt Arine. “Bij kinderen die onder narcose gaan, ontmoet het kind de robot eerst op de dagbehandeling. De robot rijdt mee naar de operatiekamer en vertelt rustig verder terwijl de anesthesioloog het kapje opzet. Doordat het kind het verhaal zelf kiest en meebeleeft, is het moment van de ingreep minder spannend.”

“We zagen dat de kinderen die meededen aan het onderzoeksproject goed afgeleid waren door de Droomrobot en volledig gefocust op het verhaal dat hij vertelde. Zelfs wanneer iemand binnenliep, keken ze niet op of om. Ook de medewerkers en ouders reageerden enthousiast,” vertelt Simone de Droog enthousiast. Simone is Associate Lector bij de onderzoeksgroep Digital Life aan de Hogeschool van Amsterdam en hoofdonderzoeker van het project. “Ouders merkten dat hun kind ontspande en daar werden zij zelf ook weer rustiger van.”

Uit de test kwamen ook verbeterpunten. Zo stond bijvoorbeeld het geluid van de robot te laag, zeker voor kinderen bij wie buisjes in de oren worden geplaatst.

De Droomrobot is een samenwerking tussen de Hogeschool van Amsterdam, Hogeschool Utrecht, St. Antonius Ziekenhuis, Wilhelmina Kinderziekenhuis, Beatrix Kinderziekenhuis, Erasmus MC en verschillende robotica- en hypnose-experts.

Het project loopt twee jaar en is bijna afgerond. Alle ervaringen worden nu gebundeld en verwerkt in een stappenplan voor ingebruikname. Daarna wordt subsidie aangevraagd om het mogelijk te maken dat kinderen straks veel minder angst ervaren in het ziekenhuis.

Dit artikel is tevens verschenen op de website van het St. Antonius Ziekenhuis.

Een tweede artikel over het project Droomrobot is geplaatst in het vakblad Zorgvisie, waar Simone de Droog (associate lector bij Digital Life) op LinkedIn een mooie reflectie over schreef.

Effectief samenwerken

Het project richt zich op het ontwikkelen van ‘collaboratieve intelligentie’: een effectieve samenwerking tussen arts en AI binnen de oncologie. AI kan tumoren al snel en nauwkeurig opsporen, afbakenen en monitoren op basis van medische scans. Toch wordt deze technologie nog beperkt ingezet in de praktijk.

Dat is opvallend, juist omdat radiologen te maken hebben met hoge werkdruk, personeelstekorten en een verhoogd risico op burn-out. Veel taken in de oncologische beeldvorming, zoals het voorbereiden van bestralingsplannen, zijn essentieel, maar ook repetitief en mentaal belastend.

Aansluiting dagelijkse praktijk

Een belangrijk doel van het project is daarom niet alleen het ontwikkelen van slimme AI, maar juist ook het ontwerpen van toepassingen die goed aansluiten op de dagelijkse praktijk in ziekenhuizen. De focus ligt op mens-AI interactie: hoe zorg je dat technologie artsen daadwerkelijk ondersteunt, in plaats van extra werk of onzekerheid te creëren?

Het consortium, bestaande uit de Hogeschool van Amsterdam (HvA) en het Nederlands Kankerinstituut (NKI), behoort tot de 31 onderzoeksteams die financiering ontvangen binnen de ZonMw Open Competitie, uit een totaalbudget van meer dan 26 miljoen euro. De competitie staat bekend om haar sterke concurrentie, wat de toekenning en hoge beoordeling van dit project extra bijzonder maakt.

Het projectidee is door CLICKNL goedgekeurd voor de volgende fase, waarin CLICKNL samen met het projectteam een uitgebreid projectplan zal ontwikkelen voor goedkeuring en financiering.

Noodzakelijke transitie

Het onderwerp van dit project MEDAL is: van medische dossiers naar realtime gezondheidsgegevens: het motiveren van zinvolle dagelijkse gegevensverzameling door middel van design, AI en sociale betrokkenheid. In essentie gaat het onderzoek in op hoe design, AI en sociale betrokkenheid mensen kunnen motiveren om dagelijkse gezondheidsgegevens te verzamelen en actief te gebruiken. Dit is cruciaal om de druk op de gezondheidszorg te verlichten en gepersonaliseerde zorg mogelijk te maken.

De afgelopen jaren is er een nieuwe visie op participatieve gezondheidszorg ontstaan waarin individuen samen met clinici hun gezondheid actief beheren, ondersteund door technologie en data. Naast medische dossiers zijn persoonlijke levens-gegevens, waaronder ervaringen, gedragingen en levensstijlen, van belang voor deze transitie, omdat ze zelfmonitoring en verbetering van de gezondheid mogelijk maken.

Nieuwe interventies voor participatieve gezondheidszorg

De motivatie van individuen om gegevens te verzamelen en er op een zinvolle manier mee om te gaan, blijft echter laag. Veel van de huidige benaderingen zijn technologisch geavanceerd maar sluiten niet op natuurlijke wijze aan bij de dagelijkse routines van mensen en stellen hen niet in staat om hun gegevens te interpreteren en ernaar te handelen.

Dit project illustreert ontwerpkracht en transities door ontwerpend onderzoek, geworteld in de praktijk, te combineren met interventies die de transitie naar participatieve gezondheidszorg versnellen.

Je had erbij moeten zijn!

Editie ‘25 was bijzonder om meerdere redenen: voor de eerste keer in 34 jaar vond het congres in Nederland plaats én het aantal deelnemers was nog nooit zo hoog geweest: meer dan 670 inschrijvingen uit 39 verschillende landen!

Team Digital Life

De HvA-onderzoeksgroep Digital Life (faculteit Digitale Media & Creatieve Industrie) was betrokken bij de organisatie. Zo vervulde lector Somaya Ben Allouch de rol van Programma Chair Europe en trad programma manager Monique Schaule Jullens op als moderator van enkele parallelle workshopsessies.

Sociale robots inzetten voor ouderen en kinderen

Daarnaast verzorgde collega Marianne Bossema, docent-onderzoeker bij Digital Life, een sprekersbijdrage op het congres. Zij presenteerde haar publicatie ‘LLM-enhanced Interactions in Human-robot Collaborative Drawing with Older Adults’. Dit artikel rapporteert over een verkennend, participatief onderzoek rond de cursus ‘Tekenen met robots’ voor ouderen die in 2024 plaatsvond. In de cursus werd samengewerkt met kunstenaars, kunstdocenten en deelnemers om te onderzoeken hoe een robot de menselijke creativiteit kan ondersteunen.

Ook Simone de Droog, associate lector bij Digital Life, beklom het podium om de eerste resultaten te delen van het project Droomrobot. Zij liet samen met Amke Klompmaker zien hoe ze sociale robottechnologie en medische hypnose combineren om kinderen te ondersteunen tijdens medische procedures.

Ondertussen zijn voor dit project de afgelopen zomer de eerste onderzoeken uitgevoerd in een aantal ziekenhuizen. De verwachting is dat deze fase eind september afgerond is. Op basis van de eerste inzichten wordt de robot nu al aangepast: denk aan een aantrekkelijkere stem, meer animatie en humor en verbeterde scripts en procedures om nog beter aan te sluiten bij kinderen én de zorgpraktijk.

Tot slot gaf PhD kandidaat Anne Marleen Olthof op vrijdag een presentatie over haar paper ‘Attuned Design Practice: Embodied Attunement in the context of HCI, HRI & XAI’ als waardevolle afsluiting van deze 5-daagse conferentie.

Al met al was het een geweldige ervaring om het RO-MAN event met een groot deel van het Digital Life team bijgewoond te hebben en kennis te maken met de vele interessante visies en onderzoeksprojecten op het gebied van Human Robot Interaction (HRI).

Volgend jaar reizen we af naar Japan!

Een echt duidelijke omschrijving van dit vakgebied ontbreekt echter nog. Dit belemmert niet alleen het standaardiseren van terminologie en het hergebruiken van ontwerpkeuzes, maar ook hoe de bredere onderzoeksgemeenschap zich als zodanig kan profileren.

‘Mens-Machine Intelligentie’

Tijdens het jaarlijkse congres HHAI over ‘Hybrid Human-Artifical Intelligence’, dit jaar in Pisa (Italië) met zo’n 300 deelnemers, hebben Stephanie Kramer en Michel Oey, docent-onderzoekers bij Digital Life aan de Hogeschool van Amsterdam, samen met collega’s uit Zweden, Denemarken én van de Vrije Universiteit Amsterdam, een workshop verzorgd over ‘Hybrid Intelligence’.

Met inbreng van de deelnemers zijn er data verzameld om het onderzoeksgebied van ‘Hybride Mens-Kunstmatige Intelligentie’ beter te definiëren. In een interactieve sessie is HHAI-literatuur geanalyseerd om gemeenschappelijke disciplinaire achtergronden, bestaande en nieuwe methodologieën, en theoretische kaders binnen de gemeenschap in kaart te brengen.

Daarnaast zijn de bevindingen besproken en interessante transdisciplinaire richtingen voor het onderzoeksveld geïdentificeerd tijdens een sessie rond conceptmapping.

Concrete uitkomsten

Het overall resultaat van de workshop draagt bij aan een verkennende literatuurstudie, met daarin een meer gestandaardiseerde terminologie, een overzicht van onderzoeksmethoden, uitdagingen en toekomstige onderzoekslijnen binnen het HHAI-domein. Deze literatuurstudie sluit onder andere goed aan bij het Digital Life onderzoek ‘WieZorgt?’ waar zowel Stephanie als Michel bij betrokken zijn geweest.

Tegeltjeswijsheid

Een belangrijke generieke boodschap die tot slot is bijgebleven, kwam van Stuart Russell, een Britse computer wetenschapper en één van de keynote speakers aan het congres: ‘De verwachtingen voor AI zijn zeer hooggespannen, het is een enorme hype. De consequentie dat als er niet wordt voldaan aan die verwachtingen, is dat we een ‘AI winter’ tegemoet kunnen gaan waarbij de vorige ‘AI winters’ verbleken.’

Kortom, wees wijs en blijf onze eigen menselijke intelligentie vooral ook inzetten!

Eten en drinken is voor veel ouderen én zorgprofessionals een hoofdpijndossier. De oudere krijgt steeds minder trek en vergeet te eten. Hierdoor gaat hij of zij hard achteruit. Maar de zorgprofessional heeft te weinig tijd om hier bij iedereen achteraan te zitten. Zo kunnen ouderen uitdrogen.

‘Technologie kan van alles, maar wat heeft meerwaarde? Eten en drinken, vonden wij,’ vertelt Somaya Ben Allouch, lector Digital Life. De Intelligente Zorgomgeving bestaat uit sensoren en AI die je kunt aanbrengen in een woning en die inspeelt op de specifieke behoeften van een oudere. Het doet dit op een gepersonaliseerde manier en geeft meer ondersteuning naarmate de oudere achteruit gaat.

Ouderen aanmoedigen om te eten

Op het moment dat een oudere nog zelfstandig uit bed kan komen, gaan op het gekozen tijdstip de lampen aan. Even later wordt op de muur het favoriete ontbijtje geprojecteerd: een bord havermout of een broodje kip. Zo wordt de oudere aangemoedigd om te eten.

Als de sensors waarnemen dat de bewoner niet naar de keuken gaat, gaat er een tweede signaal af. Dat kan een stem zijn die zegt: ‘Wilt u niet eten, mevrouw Jansen?’ Of een geur (bijvoorbeeld kaneel of vanille) of een muziekje. Als die persoon dan nog niet naar de keuken gaat en vervolgens meer maaltijden overslaat, komt een zorgprofessional of een familielid checken.

Ben Allouch: ‘Je kan mensen niet dwingen, maar wel op een empathische manier ondersteunen. Geen one size fits all, maar naar behoefte en contextgevoelig. Niet iedereen wil drie maaltijden per dag. En als je naar het ziekenhuis moet en niet mag eten die dag, moedigt het systeem dit ook niet aan.’ De stimulering is telkens van korte duur, anders raakt de oudere overprikkeld.

Dit nieuwsbericht is op 9 juni 2025 verschenen in de eerste Persnieuwsbrief van de HvA met de titel ‘Vergrijzing vraagt om slimme zorg’.

Met veel enthousiasme delen we de laatste updates van ‘WarmStone’, een lopend ontwerponderzoeksproject van de onderzoeksgroep Digital Life, dat deelnemers uitnodigt om te onderzoeken hoe handgemaakte, tactiele objecten kunnen helpen bij het beheersen van alledaagse stress. Ondersteund door het Centre of Expertise Creative Innovation en ontwikkeld in samenwerking met Studio Jiechen en Studio Boey, richt WarmStone zich op het creëren van gepersonaliseerde haptische comfortobjecten door keramiek te maken.

Projectvoortgang tot nu toe

De eerste drie workshoprondes zijn nu succesvol afgerond bij Keramiek Studio Seven and Half in Eindhoven, met fantastische deelname en betrokkenheid:

– Ongeveer 30 deelnemers met verschillende achtergronden en beroepen hebben deelgenomen aan de sessies. – Meer dan 200 WarmStones zijn zorgvuldig gemaakt, elk uniek in vorm, textuur en betekenis.

Op dit moment drogen alle stukken op natuurlijke wijze en worden ze zorgvuldig in batches in de oven gestookt. Zodra ze klaar zijn, worden ze individueel verpakt en teruggestuurd naar de deelnemers, waarbij ze worden uitgenodigd om deze handgemaakte voorwerpen in hun dagelijkse routines te integreren – om in een tas te dragen, op een bureau te bewaren of te gebruiken tijdens momenten van stress.

What’s Next?

Als de eerste set WarmStones terug is bij de deelnemers, begint de volgende fase van het onderzoek:

– We houden individuele follow-up interviews om te leren hoe deelnemers hun keramische objecten in het dagelijks leven gebruiken en ervaren – In juni en juli gaat het project verder met Sessie 2, waarbij deelnemers terugkeren naar de studio om een gepersonaliseerd stuk keramisch servies te ontwerpen en te maken (zoals een beker of mok) om de mogelijkheden van tactiel comfort verder te onderzoeken

Door middel van deze workshops en follow-ups wil WarmStone ons begrip verdiepen van hoe niet-digitale, handgemaakte objecten subtiele maar betekenisvolle ondersteuning kunnen bieden voor emotioneel welzijn.